Error. Page cannot be displayed. Please contact your service provider for more details. (9)

Od Rusi do Rosji, od Księcia do Cara.

Słowem wstępu podkreślę, że materiał ten nie ma celu urażenia "rosyjskiej dumy" czy też negowania wielowiekowej historii Rusi i dzisiejszej Rosji. Nie sądzę, aby ktokolwiek,

kto zna nas i różne formy aktywności historyczno- odtwórczej, mógł w tym momencie przypuścić, że to zastrzeżenie z pierwszego zdania, powodowane jest jakimś strachem czy obawą.

Z drugiej strony patrząc, choćby po "doniosłym" tytule, wbrew pozorom nie będzie to tekst wychwalający Rosję i jej historię. Postaramy się spojrzeć na sprawę obiektywnie, przybliżając ją osobom zainteresowanym.

 

Wokół określeń Ruś, Rosja, Rosjanie itd, itp narosło wiele mitów i niezrozumienia.

W dużej mierze jest to rezultat skutecznych, wielowiekowych działań Moskwy. Tylko jak i dlaczego?

W rezultacie większość osób nie rozumie i nie wie, kim są Rusini, a kim Rosjanie lub to co wiedzą, mija się z prawdą bądź jest tylko częściową prawdą...

Wiele osób zastanawia się skąd wzięła się dzisiejsza Rosja czy wcześniejsze Księstwo Moskiewskie, bo nawet jak dostrzegli przed tysiącem lat Ruś Kijowską,

to o "jakiejś tam" Moskwie nie było śladu ani mowy.

 

Aby choć trochę zrozumieć Ruś, Rosję i podobne zagadnienia, musimy cofnąć się w czasie o nawet dwanaście wieków, kiedy to na mapach wschodniej słowiańszczyzny trudno szukać ośrodka o nazwie Moskwa.

Wszystko zaczęło się zupełnie gdzie indziej i zupełnie inaczej.

 

POCZĄTKI  RUSI

 

Przed przybyciem Waregów, na terenach wschodniej słowiańszczyzny tworzyły się pierwsze organizmy protopaństwowe, skoncentrowane wokół Nowogrodu, Kijowa i Riazańska.

 

Ruś Nowogrodzka (862r.)

 

Rok 862 uznaje się za powstanie państwa ruskiego. Wówczas to wódz Waregów Ruryk przybył do Nowogrodu Wielkiego. Ruryk zajął i podporządkował sobie szereg pobliskich ziem, tworząc w ten sposób pierwsze państwo ruskie- Ruś Nowogrodzką, ze stolicą w Nowogrodzie właśnie.

 

Ruś Kijowska (882r.)

 

Część wojów Ruryka ruszyła na południe, wzdłuż Dniepru, podporządkowując sobie Kijów.

W tym samym czasie (882r) przyłączono również Gniezdowo- obecnie Smoleńsk.

Kijów stał się centralnym ośrodkiem państwa ruskiego, które w roku 988 przyjęło z Bizancjum chrzest, poprzez chrzest władcy- Włodzimierza i mieszkańców Kijowa oraz innych miast w Dnieprze.

 

Chrystianizacja Rusi

 

 

Pierwsi kniaziowie ruscy chrzcili się jednak już w połowie IX wieku, zaś pierwszy chrzest Rusi, w wyniku akcji misyjnej z Bizancjum, miał miejsce już w 866 roku, czyli równo wiek, przed chrztem Polski.

Wtedy to chrzest przyjął kniaź Askold. Po jego śmierci chrześcijaństwo, jako nieugruntowana w lokalnej kulturze i wśród Rusinów religia, znalazło się w odwrocie.

Wczesnej chrystianizacji tych ziem sprzyjała bliskość Bizancjum oraz osadnicy greccy, zamieszkujący wybrzeże Morza Czarnego. Dzięki temu wpływy chrześcijańskie, misje, w tym nawet wyprawa papieża Klemensa I (który poniósł tam męczeńską śmierć), występowały od początku naszej ery.

Już w I wieku Apostoł Andrzej, przypuszczalnie I biskup Konstantynopola, przybył na południowe tereny dzisiejszej Ukrainy, a wg niektórych przekazów dotarł nawet na miejsce dzisiejszego Kijowa i pobłogosławił górę, na której postawił krzyż.

 

Tyle w kwestii chrześcijaństwa i chrztu Rusi, które to wydają się być ciekawe i godne poruszenia,

a kogo ta tematyka bardziej zainteresowała, niechaj sięgnie głębiej, bo ciekawostek jest więcej.

 

Jak wynika z tego, co dotychczas przedstawiliśmy, same początki Rusi, jako państwowości, to północ, czyli Nowogród, a niewiele później rozległe tereny od Nowogrodu, aż po pobliże wybrzeża Morza Czarnego, z centralnym ośrodkiem i stolicą w Kijowie. Tak powstała Ruś Kijowska. 

Wówczas Ruś nie była kojarzona w żadnym stopniu z Moskwą.

Nie mogła być kojarzona, bo wóczas Moskwy, jako ośrodka polityczno- gospodarczo- kulturalnego nie było. Tereny dzisiejszej Moskwy weszły w granice państwa ruskiego już w 862 roku, ale najstarszy zachowany zapis dotyczący Moskwy pochodzi dopiero z połowy XII wieku.

 

Mimo to, trudno uznać, jak niektórzy usiłują twierdzić, że Ruś Kijowska, to po prostu dawne/ wczesne państwo ukraińskie- Ukraina, która upadła pod Mongołami i "odrodziła" się po ośmiu stuleciach. Choć na pewno dzisiejsza Ukraina, jak każde "ruskie" państwo, ma prawo nawiązywać i czerpać ze spuścizny oraz dorobku Rusi Kijowskiej.

 

Rozbicie dzielnicowe Rusi Kijowskiej

 

hełm Jarosława II Wsiewołodowicza- wielkiego księcia kijowskiego i włodzimierskiego 

W połowie XI wieku Jarosław podzielił Ruś Kijowską między swoich synów, a wiek XII, to rozpad na liczne konkurencyjne księstwa, takie jak: Republika Nowogrodzka, Księstwo Połockie, Halickie, Wołyńskie, Kijowskie, Turowskie, Smoleńskie, Rostowsko- Suzdalskie, Riazańskie, Czernihowskie, Perejasławskie. 

Kolejne lata to dalszy rozpad na jeszcze drobniejsze ośrodki, a książę dzielnicowy, któremu udało się zawładnąć również Kijowem, nosił tytuł Wielkiego Księcia.

W 1169 roku książę Andrzej I Bogolubski w ten sposób pozyskał tytuł Wielkiego Księcia, jednak nie przeniósł do Kijowa stolicy swojego księstwa, a obsadził tam podległych sobie książąt.

Stolicą księstwa Andrzeja I pozostał Włodziemierz nad Klaźmą, na rzecz którego Kijów stracił swoją dominującą rolę.

 

Podboje mongolskie Rusi

 

W XII wieku część zachodnich księstw ruskich znalazła się w litewskiej strefie wpływów, a w 1223 roku, po klęsce nad rzeką Kałką, praktycznie wszystkie księstwa ruskie zostały podbite przez Mongołów.

Wyjątkiem była tylko Republika Nowogrodzka oraz księstwa połockie i pińskie.

 

Utrata centralnej roli przez Kijów na rzecz Włodzimierza

 

W podbitych księstwach Mongołowie nie przejęli bezpośredniej władzy. Zaspokajali się przyjmowaniem trybutu oraz zatwierdzaniem kandydata do tronu książęcego we Włodzimierzu, który to pełnił zwierzchnią funkcję wobec pozostałych książąt ruskich.

Książę Aleksander Newski był zarazem ostatnim księciem Kijowskim, ponieważ za zgodą Złotej Ordy przeniósł stolicę do Włodziemierza.

Mongołowie sprawowali zwierzchnictwo twardą, bezględną ręką, wymagali również tego samego od swoich poddanych, włącznie z zatwierdzonym przez nich Wielkiego Księcia. Także największy bohater w historii Rusi/ Rosji, wg współczesnego plebiscytu, wspomniany Książę Aleksander Newski, poza walką o obronę ziem ze Szwedami i Zakonem Kawalerów Mieczowych oraz Litwinami, rządził twardą ręką i egzekwował daniny na rzecz Mongołów/ Tatarów, np przeprowadzając wyprawy karne na Nowogród. 

 

Przeniesienie stolicy do Moskwy

Po śmierci Aleksandra Newskiego nastąpił okres walki o władzę i wpływy, z czego zwycięsko wyszło niewielkie Księstwo Moskiewskie, w którym władzę w 1263r. objął jeden z jego synów- Daniel i zapoczątkował moskiewską linię Rurykowiczów. 

W 1325r. metropolita całej Rusi- Piotr, przeniósł do Moskwy siedzibę prawosławnej metropolii kijowskiej, a trzy lata później, Wielki Książę Włodzimierski- Iwan I Kalita, dzięki pomocy Tatarów zdobył tytuł księcia Włodzimierskiego i przeniósł do Moskwy stolicę Wielkiego Księstwa Włodzimierskiego.

W ten sposób Moskwa, jak wcześniej Włodziemierz, zdobyła zwierzchnictwo nad pozostałymi księstwami ruskimi.

Mimo to, aż do końca XIV wieku książęta moskiewcy tytułowali się książętami włodzimierskimi i tam właśnie w pierwszej kolejności obejmowali władzę.

W 1335 r. Republika Nowogrodzka uznała zwierzchność Kality, przez co Moskwa stała się centralnym ośrodkiem polityczno- religijno- kulturowym Rusi.

 

Koniec dominacji tatarskiej (Złotej Ordy) nad Rusią i Moskwą

 

W 1380 roku na Kulikowym Polu wojska ruskie pokonały Tatarów, jednak nie doprowadziło to do całkowitego zrzucenia zwierzchnictwa "mongolskiego". Zaledwie dwa lata później Tatarzy najechali i zniszczyli Moskwę.

Całkowite uniezależnienie od Tatarów nastąpiło dopiero w 1480 roku. Wówczas to Moskwa przestała płacić lenno Chanowi Tatarskiemu, co wiązało się w konsekwencji z odparciem kilku wypraw tatarskich.

Sama zaś Złota Orda upadła w 1502 roku.

 

"Jednoczenie" (a raczej podbijanie) ziem ruskich.

 

Iwan Kalita rozpoczął proces "jednoczenia" ziem ruskich. O ile odbywało się to na drodze pokojowej, w tym przejmowania zastawionych pod pożyczkę ziem, można to tak nazwać. Jednak bardzo często, pod hasłem jednoczenia kryły się krwawe podoboje ziem, księstw, miast, które się przed tym broniły. Tak było choćby z Nowogrodem Wielkim i Pskowem, których to mieszkańcy wycinali byli w pień. Przyłączano również Jarosław, Rostów, Twer, a z początkiem XVI wieku Psków, Smoleńsk (1514) czy Riazań. W ten sposób powstaje duże, jednolite kulturowo i etnicznie państwo.

 

Dotąd przedstawione zostały w zasadzie obiektywne fakty, bez komentarzy i spojrzenia z innej strony.

Mimo to dawka dat i historycznych zdarzeń została już w zasadzie wyczerpana, przynajmniej, jak na ten charakter artykułu/ materiału- nie "ciężko-historycznego", a popularyzatorskiego.

 

A zatem...

 

Skoro Rusini i pierwsza Ruś była nie tylko tam gdzie dzisiejsza Moskwa, a głównie gdzie indziej niż Moskwa,

to kim są Rosjanie i dlaczego Rosja, zwie się Rosją właśnie?

Na wschód od dzisiejszych naszych granic patrząc tysiąc lat wstecz, mamy ziemie ruskie i Rusinów.

Ruś i Rusini przyjęli chrzest z Bizancjum, o czym już napisaliśmy wyżej.

 

Czyli Ruś i Rusini byli nie tylko w późniejszym Księstwie Moskiewskim- początkowo malutkim, ale i wszędzie dookoła.

Byli na dzisiejszej Ukrainie i Białorusi, które to kraje czy się to w Moskwie podoba czy też nie, od 1991 roku pozostają poza państwem Moskiewskim. Rusią były też ziemie na północy, tam gdzie Psków i Nowogród, określany też kolebką Rusi.

Ci wszyscy wymienieni, żyjący na wspomnianej Białorusi, Ukrainie, to też Rusini, jak i ci wokół Moskwy.

Przez wieki część tych ziem znajdowała się w granicach państwa polsko- litewskiego, gdzie może poza najniższymi warstwami społecznymi, mieli oni normalne prawa, zarazem zdecydowanie większe, niż w samym Księstwie Moskiewskim. Warto wspomnieć, że Wielkie Księstwo Litewskie, choć "litewskie" w zasadzie całą adminsitrację miało obsadzoną Rusinami i opierało na języku ruskim. Dopiero z czasem, po kolejnych uniach Polski (Korony) z Litwą, następowała polonizacja i wzrastał wpływ kultury i języka polskiego.

W Rzeczyspospolitej Rusini, jak każdy, a może na tych wschodnich terenach przede wszystkim, odgrywali znaczącą rolę. Doskonałym przykładem tego może być Jeremi Wiśniowiecki czy Konstanty Ostrogski. Ale to dygresja.

 

Ziemie ruskie, zamieszkałe w dużej mierze przez Rusinów, po rozpadzie Rusi Kijowskiej, po najeździe mongolskim, znajdowały się nie tylko w granicach Księstwa Moskiewskiego.

Jednak to niewielkie księstwo, które przejęło władzę zwierzchnią i rzekomo spuściznę całej Rusi, z Rusią Kijowską włącznie, postawiło sobie za cel zjednoczenie/ podbicie/ odzyskanie wszystkich, pozostałych ziem ruskich. Podkreślę tu słowa z poprzedniego zdania "nie tylko", ponieważ dla Moskwy roszczenie sobie praw do spuścizny całej Rusi to mało. Moskwa i państwo moskiewskie uznało bowiem przed wiekami, że jest również spadkobiercą BIZANCJUM i prawosławia. 

 

 

Zatem Moskwa (Wielkie Księstwo Moskiewskie) pokojowym podporządkowywaniem, jednoczeniem, podbojami i niestety również okrutnymi masowymi mordami np mieszkańców Nowogrodu Wielkiego, powiększała swoje terytoria.

Jednak poza dotąd bardziej i mniej niezależnymi księstwami, były też ziemie ruskie, z Rusinami, pod władaniem Wielkiego Księstwa Litewskiego i Korony Polskiej.

Te tereny Moskwa również próbowała "odzyskać", choć przecież wcześniej nigdy one do Moskwy nie należały.

Tak w roku 1514, mimo zwycięskiej dla "nas" bitwy pod Orszą, stało się ze Smoleńskiem.

Państwo polsko- litewskie ponownie odzyskało Smoleńsk i ziemię smoleńską (województwo) dopiero rok po bitwie pod Kłuszynem, w 1611 roku.

Wcześniej w XVI wieku Moskwa w ramach "odzyskiwania" ziem zaatakowała Litwę i odebrała jej czasowo ziemię Połocką, Witebską, a nawet nigdy nie ruskie Inflanty.

Dzięki trzem wyprawom wojennym Stefana Batorego, udało się te tereny odzyskać.

 

Ktoś mógłby powiedzieć (i znajdą się tacy), że skoro chodzi to ziemie ruskie, to niech Moskwa, jako rzekomy spadkobierca, je sobie odzyskuje. Tyle że to przekreśla wieki toczącej się historii. Z drugiej strony, przed wiekami Rusinom poza Księstwem Moskiewskim żyło się lepiej. Rusini byli np. członkami poselstwa Stefana Batorego w Jamie Zapolskim czy wreszcie Rusin- Korybut Wiśniowiecki, syn Jaremy, został królem Polski. 

 

 

Powstanie Rosji i carstwa

 

To się działo wcześniej i później, tymczasem w II połowie XV wieku książę moskiewski Iwan III Srogi poślubił Zofię Paleolog, bratanicę ostatniego cesarza bizantyjskiego. Mimo wcześniejszych skłonności do dominacji Moskwy nad resztą księstw i ziem ruskich, wprowadziło to "nową jakość" do tego trendu.

Wtedy to Wielkie Księstwo Moskiewskie określiło się, jako spadkobierca Bizancjum- jedyne prawosławne, niepodległe państwo na Świecie. Ponadto Moskwa jako swój symbol- godło przyjęła z Bizancjum dwugłowego orła oraz wprowadziła bizantyjski ceremoniał dworski, którego przejawy podczas relacji telewizyjnych z Kremla możemy obserować do dziś.

W tym momencie narodziła się również "Rosja", bo wówczas przyjęto tę nazwę, jako określenia Rusi z języka greckiego. Taka nazwa i nazewnictwo tym bardziej podkreślać miało zwierzchność i dominację Moskwy nad wszystkimi ziemiami ruskimi i Rusinami. Czyli dzisiejsza nazwa "Rosja", to po prostu Ruś, tyle że z języka greckiego.

Dlatego też, szczególnie po wiekach, przy imperialnej polityce Moskwy, Rosja uważa się za spadkobiercę spuścizny całej Rusi i określa się nadrzędnie wobec innych ziem i państw współczesnych, "ruskich", jak Białoruś czy Ukraina.

 

W ten sposób chyba wyjaśniliśmy, jak Księstwo Moskiewskie stało się Rosją czyli państwem o nazwie Ruś, tyle, że po grecku. 

 

 

Słów "kilka" o carze.

 

Tu też, jak i przy nazwie "Rosja" wiele osób zastanawia się, skąd ten "car"?

 

Wspomniany wcześniej Iwan III Srogi, władca Moskwy, uznając się za spadkobiercę Cesarstwa Bizantyjskiego przyjął tytuł wielkiego księcia oraz cara Wszechrusi!!! Jednak pierwszym koronowanym carem był "dopiero" Iwan IV Groźny- wnuk Zofii. Carski tytuł, jak wspominaliśmy, oznaczał z jednej strony pretendowanie do kontynuowania tradycji bizantyjskiej, zwierzchnictwa nad światem prawosławnym, ale i  do zjednoczenia wszelkich ziem ruskich.

 

"Car", jest tytułem monarszym, którego nazwa pochodzi od starosłowiańskiego określenia cesarza.

Dawniej na Rusi mianem "Carogrodu" określano Konstantynopol.

Tyle że, jak wielokrotnie argumentował Antonio Possevino, we wspaniałym dziele "Moscovia" stanowiącym relację z jego, jako papieskiego wysłannika, mediacji, między JKM Stefanem Batorym, a Wielkim Księciem Iwanem Groźnym w Jamie Zapolskim, kwestia carskiego tytułu nie jest tak jednoznaczna.

 

1 stycznia 1582 roku w Jamie Zapolskim, a w zasadzie w Kiwerowej Horce (Górze) Possevino odparł poselstwu Iwana IV Groźnego, którzy chcieli, by ich pana tytuować "carem", że jeśli Książę Iwan „chce się tak tytułować i dostąpić zgodnych z prawem zaszczytów, musi najpierw zwrócić się w tej sprawie do papieża, podobnie jak czynią to inni władcy chrześcijańscy.....  aby dla nich tworzyć nowy tytuł, jakby drugiego cesarza, imperatora lub króla. Jeśliby cesarz tak uczynił, dowiedziałby się, że wyraz „car” nie oznacza cesarza, lecz jest wzięty od Tatarów i oznacza jakoby króla”.

 

8 stycznia 1582 roku podczas dalszych rokowań w Jamie/ Kiwerowej, posłowie polscy gotowi byli zgodzić się na określenie Iwana w dokumentach Carem Kazania i Astrachana, jednakże dodali, że:

"królom Polski nigdy by się w głowie pomieścić nie mogło, by chrześcijański władca  został przez chrześcijanina nazwany tytułem tatarskim czy tureckim, jakim był ów tytuł cara tatarskiego".

 

 

 

 

Ruś- Rosja, Rusin- Rosjanin

 

Czy coś więcej można tu dodać, z perspektywy naszej- współczesnej czy dawnej, sprzed np 500 lat?

Chyba można tylko podsumować, że Rosja, jako nazwa,

to nic innego ja "Ruś", tyle że z greckiego.

Pierwotnie Rosjaninem, czyli Rusinem jest i współczesny Rosjanin, Ukrainiec czy Białorusin- ci bez polskich korzeni.

Jeśli jednak uwzględnimy wieki rozwoju cywilizacji i kultury, niekiedy w związku z najazdem mongolskim i dominacją również czasowego regresu, to nie można powiedzieć, że wszyscy Rusini czyli Rosjanie wg rozumienia sprzed setek lat, są tą samą, wspólną grupą etniczną, co obecnie... 

 

Warto przypomnieć, że mieszkańcy i przedstawiciele państwa polsko-litewskiego długo nie uznawali Rosji

(czyli Rusi z greckiego) oraz nazewnictwa "Rosjanin".

Było to związane właśnie z polityką i dążeniem do dominacji Moskwy nad wszystkimi ziemiami ruskimi, które przecież stanowiły również część państwa polsko- litewkiego,

a praktycznie polsko- litewsko- ruskiego!!!.

Z powyższych względów I Rzeczpospolita i jej oficjele nie znali Rosjan tylko Moskali, jako Rusinów z Księstwa Moskiewskiego.

Nie uznawali i nie znali też Rosji, jako państwa ze stolicą w Moskwie, tylko Wielkie Księstwo Moskiewskie.

 

 

Dalekowzrocznej, konsekwentnej polityce pierw książąt moskiewskich, a później carów można chylić czoła, ze względu na skuteczność i osiągnięcia na przestrzeni wieków. Nie raz ugodą, ale zazwyczaj jednak bezwzględną siłą, przy wsparciu najpierw Tatarów- potomków Mongołów, mordami i postmongolskimi metodami, Moskwa podbiła większość Rusi i wiele innych ziem nieruskich. Jednak ze względu na te metody i imprelializm, należy dać umiar temu chyleniu czoła.

Wielu uznaje, że właśnie za tę bezględną i brutalną politykę Moskwy od wieków i przez wieki, odpowiada spuścizna mongolska. Bezględne metody rozprawiania się Mongołów- Złotej Ordy z poddanymi książętami ruskimi, ponoć tak wpłynęły na książąt ruskich rozprawiających się z ich poddanymi, że na stałe- na wieki- wpłynęło to na mentalność osób sprawujących władzę na wschodzie

oraz na uległość poddanych wobec władzy.

 

 

  

Bartosz Siedlar

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Wiadomości